Η σημασία της διεκδικητικής συμπεριφοράς στην παιδική ηλικία
Καλιακούδα Χριστίνα – Ψυχολόγος
Η διεκδικητικότητα αποτελεί μια βασική κοινωνική δεξιότητα και έχει καθοριστική σημασία για ένα άτομο. Διεκδικητικότητα είναι η ικανότητα του ατόμου να εκφράζει σκέψεις, συναισθήματα και ανάγκες με άμεσο και σεβαστικό τρόπο, να διεκδικεί τα δικαιώματα του και να θέτει τα όρια του, χωρίς να καταπιέζεται, αλλά και χωρίς να παραβιάζει τα δικαιώματα των άλλων (Alberti & Emmons, 2017). Στην παιδική ηλικία, η ανάπτυξη αυτής της δεξιότητας συνδέεται στενά με την οικογενειακή αγωγή, τη σχολική εμπειρία και τις κοινωνικές αλληλεπιδράσεις.
Ως έννοια διαχωρίζεται από την παθητικότητα και την επιθετικότητα. Όταν ένα άτομο, ακόμα και ένα παιδί δεν έχει διεκδικητική συμπεριφορά ενδέχεται να αισθάνεται δυσφορία και καταπίεση , καθώς δεν εξωτερικεύει τα συναισθήματα του, τη διαφωνία του για κάτι ή βιώνει το αίσθημα ντροπής. Το άτομο που διέπεται από επιθετικότητα τείνει να επιβάλλεται και να προσπαθεί να ελέγξει, ακόμα και να υποτιμήσει ή να αδικήσει έναν άλλον άνθρωπο, με σκοπό να γίνει αυτό που επιθυμεί. Αντιθέτως, η έλλειψη διεκδικητικοτητας μπορεί να οδηγήσει σε αντίθετα αποτελέσματα, όπου το άτομο χαρακτηρίζεται από αδυναμία έκφρασης, ιδεών και συναισθημάτων, με αποτέλεσμα να φαίνεται ηττοπαθές, ανεπαρκές ή απολογητικό με πεποιθήσεις αναξιότητας ως προς την αυτοεικόνα του και αδυναμία υπεράσπισης των δικαιωμάτων του. Επομένως, και οι δύο στάσεις οδηγούν μακροπρόθεσμα σε σύναψη προβληματικών διαπροσωπικών σχέσεων, αλλά και σε εσωτερική σύγχυση.
Πώς καταλαβαίνουμε πως ένα παιδί έχει χαμηλή διεκδικητική συμπεριφορά;
Δυσκολία στο να αρνηθεί
Το παιδί δυσκολεύεται να πει «όχι», ακόμα και όταν δε συμφωνεί ή δε θέλει να κάνει κάτι, κυρίως για να μη δυσαρεστήσει τους άλλους και να είναι αρεστό.
Υποχωρητικότητα σε δραστηριότητες
Το παιδί δεν παίρνει πρωτοβουλίες, δεν αναλαμβάνει ευθύνες και τείνει να αφήνει τους άλλους να επιλέγουν ή να διαμορφώνουν τους κανόνες.
Χαμηλή αυτοπεποίθηση σε κοινωνικό πλαίσιο
Το παιδί μιλάει με χαμηλό τόνο στη φωνή, διατηρεί αποφευκτική βλεμματική επαφή ή δείχνει αναποφάσιστο.
Αποφυγή συγκρούσεων
Το παιδί προτιμά να εσωτερικεύει τη δυσαρέσκεια του, παρά να πάρει το λόγο, δεν υπερασπίζεται πολλές φορές αυτό που θεωρεί δίκαιο ή σωστό.
Άγχος όταν θέλει να ζητήσει βοήθεια ή να διατυπώσει ερωτήσεις
Το παιδί ενδέχεται να αισθάνεται άγχος, αμηχανία ή ντροπή όταν πρέπει να εκφράσει κάτι, ιδίως μπροστά σε άλλους. Συνήθως γίνεται «αόρατο» στην τάξη, και δε συμμετέχει ακόμα και όταν γνωρίζει την απάντηση.
Εύκολη υποταγή σε συνομήλικους και θυματοποίηση
Το παιδί ακολουθεί την ομάδα παρότι μπορεί να μην συμφωνεί με κάτι, για να νιώθει πως «ανήκει» κάπου. Επιπλέον, είναι πιο πιθανό να γίνει στόχος αρνητικών συμπεριφορών, να υποκύψει σε εκβιασμό ή εκφοβισμό, εντός ή εκτός σχολικού πλαισίου.
Δυσκολία σε έκφραση συναισθημάτων
Το παιδί δυσκολεύεται να εκφράσει αυτό που νιώθει και νιώθει αμηχανία ή ντροπή όταν πρέπει να το κάνει.
Δυσκολία στην έκφραση άποψης
Το παιδί δυσκολεύεται στο να εκφράσει την προσωπική του προτίμηση του σε κάτι, αυτό που πιστεύει και αυτό που θέλει. Συχνά μπορεί να σχολιάζει με τις φράσεις «δεν έχω πρόβλημα», «ό,τι θέλετε εσείς», όταν το ρωτούν ή να μην εκφέρει καθόλου άποψη.
Έλλειψη ευγένειας και σεβασμού στην έκφραση
Το παιδί εν τελεί καταφέρνει να εκφράσει αυτό που αισθάνεται ή θέλει, αλλά συνήθως το κάνει με απαιτητικό ή επικριτικό τρόπο, δε ρωτάει, ούτε προτείνει εναλλακτικές λύσεις.
Οι αρχές της διεκδικητικής συμπεριφοράς και επικοινωνίας
Όσον αφορά τη λεκτική επικοινωνία και συμπεριφορά, η διεκδικητικοτητα χαρακτηρίζεται από λόγο που ρέει χωρίς δισταγμό και μηνύματα που δείχνουν σεβασμό προς τον εαυτό αλλά και προς τους άλλους. Απουσιάζουν οι φωνές, η ένταση και τα ξεσπάσματα. Επιπλέον, ένα παιδί που έχει διεκδικητική συμπεριφορά δεν απαιτεί να «γίνει το δικό του», ούτε το θεωρεί αυτονόητο, αλλά εκφράζει με σαφήνεια αυτό που θέλει. Προσπαθεί να έρθει σε συμβιβασμό και διαπραγματεύεται τις ανάγκες του, χωρίς να επιβάλλει.
Τα παιδιά με διεκδικητική συμπεριφορά μπορούν να:
- Αρνούνται με ευγένεια: «Όχι, δεν μπορώ να σου δώσω από το φαγητό μου, γιατί δε θα μου φτάσει και θα πεινάω».
- Ζητούν αυτό που θέλουν: «Μπορώ να παίξω και εγώ μαζί σας;»
- Εκφράζουν πώς αισθάνονται: «Με στεναχωρεί όταν μου μιλάς άσχημα και μου φωνάζεις.»
- Προστατεύουν τα προσωπικά τους αντικείμενα: «Δε μου αρέσει όταν μου παίρνεις τους μαρκαδόρους μου, χωρίς να με ρωτήσεις πρώτα.»
- Ζητούν βοήθεια & διευκρινίσεις: «Δεν μπορώ να ανοίξω το παγούρι μου να βάλω νερό, μπορείς να με βοηθήσεις;» — «Δεν κατάλαβα την άσκηση. Μπορείτε να ξανά εξηγήσετε τι πρέπει να κάνουμε;»
- Διαπραγματεύονται: «Ας παίξουμε σε αυτό το διάλειμμα το δικό σου παιχνίδι, όμως στο επόμενο θα παίξουμε το παιχνίδι που θέλω εγώ.»
- Διεκδικούν τη σειρά τους: «Τώρα είναι η σειρά μου, ο καθένας ρίχνει μόνο μια φορά.»
- Υπερασπίζονται τον εαυτό τους: «Δεν μου αρέσει αυτό που λες, σου ζητάω να σταματήσεις.»
- Υπερασπίζονται άλλους: «Αυτό που κάνεις δεν είναι σωστό, αν θέλει μπορεί να παίξει μαζί μας.»
- Θεωρούν τις ανάγκες τους σημαντικές & θέτουν προτεραιότητες: «Σε αυτό το διάλειμμα θέλω να φάω και όχι να παίξω.»
Ωφέλη της διεκδικητικής συμπεριφοράς στα παιδιά
Η διεκδικητικότητα αποτελεί σημαντικό παράγοντα όσον αφορά την κοινωνική και συναισθηματική ωριμότητα ενός παιδιού, και έχει συνδεθεί με πιο θετικά αποτελέσματα, συγκριτικά με εκείνα που υιοθετούν παθητικές ή επιθετικές μορφές συμπεριφοράς (Eskin, 2003).
Ανάπτυξη αυτοπεποίθησης
Τα παιδιά που εκφράζουν τα «θέλω» τους ή κάτι που δεν τους αρέσει, και βάζουν τα όρια τους απέναντι στους άλλους, αποκτούν αίσθηση αυτοαποτελεσματικότητας, ανθεκτικότητας και ελέγχου.
Υγιείς διαπροσωπικές σχέσεις
Η διεκδικητική συμπεριφορά και επικοινωνία προάγει τον αλληλοσεβασμό, την αποδοχή της διαφορετικότητας και το συνεργατικό κλίμα.
Ανθεκτικότητα απέναντι στον εκφοβισμό
Τα παιδιά με ανεπτυγμένες δεξιότητες διεκδικητικότητας έχουν μικρότερες πιθανότητες να γίνουν θύματα σχολικού εκφοβισμού, ή να επηρεαστούν αρνητικά σε σημαντικό βαθμό από την απόρριψη συνομηλίκων, καθώς έχουν αναπτύξει μεγαλύτερη ψυχική ανθεκτικότητα, πιστεύουν στον εαυτό τους, θέτουν σαφή όρια και είναι ικανά να ζητήσουν βοήθεια όταν παραστεί ανάγκη (Rigby, 2017).
Σχολική και κοινωνική επιτυχία
Η ικανότητα αποτελεσματικής επικοινωνίας και συνεργασίας συμβάλλει σε καλύτερες επιδόσεις στον εκπαιδευτικό τομέα, σε μειωμένο άγχος επίδοσης, αλλά και στην αποδοχή και τη συμπερίληψη από τους συνομηλίκους (Wentzel, 2015).
Τρόποι να αναπτύξεις τη διεκδικητική συμπεριφορά στο παιδί
Μάθε του πως να κατανομάζει τα συναισθήματα του
Όταν μπορεί να αναγνωρίσει τι είναι αυτό που αισθάνεται, είναι πιο εύκολο να το εκφράσει.
«Ένιωσες θυμό που σου πήρε το παιχνίδι ενώ έπαιζες; Μπορείς να πεις: Δε μου αρέσει αυτό, θέλω να το πάρω πίσω, όταν τελειώσω θα σου το δώσω.»
Μάθε του έτοιμες φράσεις διεκδίκησης
Τα παιδιά βρίσκουν βοηθητικό τα έτοιμα παραδείγματα, μέχρι να μάθουν να να χρησιμοποιούν τις δικές τους φράσεις.
«Σε παρακαλώ, κάνε λίγο πιο εκεί στη θέση σου, γιατί δε χωράω.»
«Δεν μου αρέσει να μου μιλάς με αυτόν τον τρόπο.»
«Θα ήθελα και εγώ να παίξω μαζί σας.»
«Δε με πειράζει που δε με θες για φίλο σου, θα βρω άλλα παιδιά να παίξω.»
Παίξε μαζί του συμβολικό παιχνίδι με role playing
Δημιουργήστε μαζί στο πλαίσιο παιχνιδιού, στιγμές από καθημερινές κοινωνικές καταστάσεις π.χ. Του έκλεψαν τη σειρά στη γραμμή, κάποιος κάνει άσχημα σχόλια για εκείνον, δε θέλει να χαρίσει προσωπικά του αντικείμενα κλπ.
Βάλε όρια και μάθε του πώς να θέτει τα δικά του
Τα παιδιά μαθαίνουν από το παράδειγμα, μπορείς να βάζεις τα δικά σου όρια με ηρεμία, χωρίς επιτακτικότητα.
«Αυτή τη στιγμή μιλάω στο τηλέφωνο, μπορείς να μου δείξεις μετά αυτό που θες.»
Ενθάρρυνε το παιδί να αποφασίζει μόνο του
Όταν το παιδί νιώθει πως η γνώμη του έχει αξία, ενισχύεται το αίσθημα διεκδικητικότητας και αυτό έχει πιθανότητες να γενικευτεί στις διαπροσωπικές τους σχέσεις και στο σχολείο.
Δείξε του πώς να διαχωρίζει τη διεκδίκηση από την επιθετικότητα
Διεκδικητική συμπεριφορά δεν σημαίνει να φωνάζεις, να απειλείς, να χτυπάς ή να εξαναγκάζεις τον άλλον να κάνει κάτι που εσύ θες. Δείξε του πως να ζητάει κάτι με ήρεμο τόνο στη φωνή, σαφήνεια, βλεμματική επαφή και σεβασμό.
Δώσε ευκαιρία να λύσει τις συγκρούσεις του μόνο του.
Άσε το παιδί να προσπαθήσει να επιλύσει μια διαφωνία με λόγια. Μπορείς να είσαι κοντά, αλλά μόνο ως «δικλείδα ασφαλείας» αλλά και για καθοδήγηση, εφόσον χρειαστεί.
Συνοψίζοντας, η διεκδικητική συμπεριφορά στην παιδική ηλικία δεν είναι έμφυτη, ωστόσο αποτελεί θεμέλιο για την ολόπλευρη ανάπτυξη του παιδιού, καθώς το βοηθάει να εκφράζεται λειτουργικά και με σεβασμό. Μέσα από τη σωστή καθοδήγηση, τις καθημερινές εμπειρίες και τα πρότυπα που προσφέρει η οικογένεια, τα παιδί μαθαίνει να επικοινωνεί αποτελεσματικά, να ενισχύεται η αυτοεκτίμηση του, να καλλιεργούνται υγιείς διαπροσωπικές σχέσεις, αλλά και εν τελεί να διαμορφώνονται κοινωνικά υπεύθυνοι και αυτόνομοι ενήλικες με πολύτιμες δεξιότητες ζωής.
Βιβλιογραφία
- Alberti, R. E., & Emmons, M. L. (2017). Your Perfect Right: Assertiveness and Equality in Your Life and Relationships. New Harbinger Publications.
- Eskin, M. (2003). Self-reported assertiveness in Swedish and Turkish adolescents: A cross-cultural comparison. Scandinavian Journal of Psychology, 44(1), 7–12.
- Rigby, K. (2017). Bullying Interventions in Schools: Six Basic Approaches. Wiley-Blackwell.
- Wentzel, K. R. (2015). Prosocial behavior and peer relations in adolescence. In Handbook of Adolescent Psychology. Wiley.