Παιδική Κατάθλιψη: Ένα σιωπηλό αλλά υπαρκτό φαινόμενο

Καλιακούδα Χριστίνα – Ψυχολόγος

Η κατάθλιψη αποτελεί μια από τις συχνότερες διαταραχές της διάθεσης, που δεν αφορά αποκλειστικά τους ενήλικες ανθρώπους. Τα τελευταία χρόνια, η επιστημονική κοινότητα αναγνωρίζει όλο και περισσότερο πως η κατάθλιψη μπορεί να εμφανιστεί ακόμη και στην προσχολική ηλικία, όπως τα 4-5 έτη, επηρεάζοντας σημαντικά τη συναισθηματική, κοινωνική και γνωστική ανάπτυξη ενός παιδιού.

Αν και συχνά υποτιμάται ή συγχέεται με «φάσεις ανάπτυξης», πρόκειται για μια σοβαρή ψυχική κατάσταση, που χρήζει κατανόησης και έγκαιρης παρέμβασης.

Τι είναι η παιδική κατάθλιψη

Η παιδική κατάθλιψη είναι μια ψυχική διαταραχή που επηρεάζει τον τρόπο σκέψης ενός παιδιού, τα συναισθήματα αλλά και την συμπεριφορά του. Σε αντίθεση του αισθήματος λύπης που είναι παροδικό, η συμπτωματολογία είναι επίμονη στον χρόνο (2-3 εβδομάδες και περισσότερο) και προκαλούν δυσλειτουργία στο παιδί σε επίπεδο οικογένειας, σχολείου και κοινωνικών συναναστροφών.

Η παιδική κατάθλιψη χαρακτηρίζεται από έντονο αίσθημα θλίψης και απόγνωσης, ευερεθιστότητα, απώλεια ενδιαφέροντος για δραστηριότητες ή παιχνίδι και μειωμένη λειτουργικότητα στην καθημερινότητά του. Σύμφωνα με το DSM-5, τα διαγνωστικά κριτήρια μοιάζουν με εκείνα των ενηλίκων, ωστόσο στα παιδιά η καταθλιπτική διάθεση συχνά εκδηλώνεται περισσότερο ως ευερεθιστότητα και με σωματικά συμπτώματα (American Psychiatric Association, 2022).

Πώς εκδηλώνεται στα παιδιά

Τα παιδιά, ιδιαίτερα τα προσχολικής ηλικίας, δεν έχουν κατακτήσει ακόμα τη γνωστική ή συναισθηματική ωριμότητα. Επίσης, δεν διαθέτουν πλήρεις γλωσσικές δεξιότητες και το κατάλληλο λεξιλόγιο, το οποίο δυσχεραίνει την διάγνωση λόγω περιορισμένης λεκτικής επικοινωνίας και λεξιλογίου να περιγράψουν αυτό που νιώθουν, σε αντίθεση με τους ενήλικες. Επομένως, η έκφραση της κατάθλιψης διαφοροποιείται αναλόγως το αναπτυξιακό στάδιο. Στην προσχολική και παιδική ηλικία, τα συμπτώματα συχνά εκδηλώνονται μέσα από τη συμπεριφορά και όχι λεκτικά (Egger & Angold, 2006).

Κλινική εικόνα και συχνά συμπτώματα

• Συναισθηματικές διακυμάνσεις και αλλαγές: επίμονη θλίψη, έντονη ανησυχία, συχνό κλάμα και ευερεθιστότητα χωρίς προφανή λόγο.
• Ανηδονία: αδυναμία να βιώσει ευχαρίστηση για αρκετή ώρα, απώλεια ενδιαφέροντος για παιχνίδια ή δραστηριότητες που πριν άρεσαν στο παιδί, ακαδημαϊκή πτώση.
• Έλλειψη εσωτερικού κινήτρου: το παιδί δείχνει αδιάφορο στην καθημερινότητά του.
• Κοινωνική απόσυρση: απομόνωση, το παιδί «κλείνεται» στον εαυτό του.
• Έντονος θυμός ή ξεσπάσματα: το παιδί είναι ευέξαπτο, θυμώνει εύκολα και έχει έντονα ξεσπάσματα σε καθημερινή βάση.
• Αλλαγές στον ύπνο ή την όρεξη: αϋπνία ή υπερυπνία, άρνηση ή υπερκατανάλωση τροφής, απότομη απώλεια ή αύξηση βάρους.
• Δυσκολίες συγκέντρωσης της προσοχής: το παιδί εμφανίζει έντονη διάσπαση της προσοχής και δυσκολεύεται να συγκεντρωθεί.
• Παράπονα για σωματικούς πόνους: το παιδί αναφέρει συχνά πονοκεφάλους, στομαχόπονους χωρίς ιατρικό εύρημα ή οργανική αιτία.
• Ψυχοκινητική επιβράδυνση: το παιδί εμφανίζει μειωμένη ενέργεια ή κόπωση.
• Χαμηλή αυτοεκτίμηση: το παιδί κάνει αρνητικές αυτοαναφορές και γενικότερα το διακατέχει μια έντονη απαισιοδοξία και αρνητικότητα.
• Παλινδρόμηση: παρατηρείται παλινδρόμηση στα προηγούμενα αναπτυξιακά στάδια (π.χ. ενούρηση, προσκόλληση στο κύριο πρόσωπο φροντίδας).

Τι μπορεί να πυροδοτήσει την παιδική κατάθλιψη

Είναι σημαντικό γνωρίζουμε πως η αιτία της παιδικής κατάθλιψης είναι πολυπαραγοντική. Οι παράγοντες κινδύνου που συμβάλλουν στην εμφάνιση της παιδικής κατάθλιψης, δεν αφορούν αποκλειστικά έναν τομέα, αλλά προκύπτει από έναν συνδυασμό διαφόρων βιολογικών, συναισθηματικών και κοινωνικών παραγόντων στη ζωή του παιδιού που προδιαθέτουν την εκδήλωση της.

• Το φύλο του παιδιού: τα κορίτσια έχουν μεγαλύτερη προδιάθεση συγκριτικά με τα αγόρια.
• Χρόνιες ασθένειες ή νευροαναπτυξιακές δυσκολίες: οι χρόνιες ασθένειες (π.χ. διαβήτης, άσθμα, επιληψία, καρκίνος, καρδιοπάθειες, αυτοάνοσα, νευρολογικές παθήσεις) αποτελούν έντονα αγχογόνα γεγονότα στη ζωή ενός παιδιού. Συνδέονται με χρόνιο άγχος, συνεχείς ιατρικές διαδικασίες και θεραπεία προκαλώντας ψυχολογική επιβάρυνση στο παιδί, καθώς και αίσθηση περιορισμού στην καθημερινότητά του. Επίσης, ορισμένες ασθένειες επηρεάζουν άμεσα το κεντρικό νευρικό σύστημα και τη διάθεση.
• Δυσμενείς πρώιμες εμπειρίες ή μεταβάσεις: απώλεια γονέων, θάνατος, αποχωρισμός, έντονες οικονομικές δυσκολίες, φυσικές καταστροφές, πόλεμος, μετανάστευση κατά τα πρώτα χρόνια του παιδιού χωρίς την κατάλληλη υποστήριξη, μπορούν να συμβάλλουν θετικά στην εμφάνιση της κατάθλιψης.
• Οικογενειακοί παράγοντες: έντονες συγκρούσεις εντός οικογένειας, παραμέληση, συναισθηματική και σωματική αστάθεια ή κακοποίηση, υπερβολικές προσδοκίες ή έντονη πίεση από τους γονείς.
• Ενδοατομικοί και Ψυχολογικοί παράγοντες: χαμηλή αυτοεκτίμηση και χαμηλή ψυχική ανθεκτικότητα, δυσκολία στη διαχείριση συναισθημάτων, έντονο άγχος ή τελειομανία, αίσθημα απόρριψης ή αποτυχίας είναι κάποιοι από τους ενδογενείς παράγοντες.
• Γενετικοί παράγοντες: ένα βεβαρυμένο οικογενειακό ιστορικό ψυχικών διαταραχών (αν ένας από τους δύο γονείς πάσχει από κατάθλιψη, τότε αυξάνονται οι πιθανότητες εμφάνισης στο παιδί).

Η σημασία της έγκαιρης αναγνώρισης

Πολλές φορές συναντάμε την αντίληψη των γονέων και του στενού οικογενειακού κύκλου ενός παιδιού, πως το παιδί «είναι μικρό, θα του περάσει». Μια τέτοια νοοτροπία ενδέχεται να καθυστερήσει την αναγνώριση μιας διάγνωσης και κατ’ επέκταση τη βοήθεια που χρειάζεται το παιδί. Η μη αντιμετωπίσιμη παιδική κατάθλιψη μπορεί να επηρεάσει αρνητικά το παιδί πολύπλευρα με σοβαρές συνέπειες, και να αυξήσει τον κίνδυνο εμφάνιση ψυχοπαθολογίας στη μετέπειτα εφηβική και ενήλικη ζωή.

Συμπληρωματικά, έρευνες καταδεικνύουν πως η εμφάνιση κατάθλιψης στην προσχολική ηλικία δεν αποτελεί παροδικό φαινόμενο, αλλά παράγοντα κινδύνου για την εμφάνιση μείζονας καταθλιπτικής διαταραχής αργότερα (Luby et al., 2014). Αντιθέτως, η έγκαιρη αναγνώριση και παρέμβαση είναι άμεσα συνδεμένη με πιο υγιή και λειτουργική κοινωνικό συναισθηματική ανάπτυξη, λόγω της πλαστικότητας ενός παιδικού εγκεφάλου (Luby, 2009).

Παρέμβαση και υποστήριξη

Η παιδική κατάθλιψη αντιμετωπίζεται πολυεπίπεδα αλλά και εξατομικευμένα, αναλόγως την ηλικία και τη σοβαρότητα, και πάντα σε συνεργασία μεταξύ ειδικών και οικογένειας. Η αντιμετώπιση και η θεραπεία της παιδικής κατάθλιψης βασίζεται κυρίως στην ψυχοθεραπευτική παρέμβαση με την ψυχολογική υποστήριξη του παιδιού, μέσω της χρήσης και την εκμάθησης ειδικών τεχνικών και στρατηγικών αντιμετώπισης που βασίζονται στην γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία, στη παιγνιοθεραπεία και στη συμβουλευτική και εκπαίδευση γονέων, αλλά και σχολείου.

Συμπερασματικά, η παιδική κατάθλιψη είναι μια πραγματική και σοβαρή ψυχική διαταραχή, που μπορεί να εμφανιστεί από μικρή ηλικία. Η σωστή ενημέρωση γύρω από την ψυχική υγεία των παιδιών και η έγκαιρη παρέμβαση αποτελούν βήματα καθοριστικής σημασίας για την προαγωγή της ψυχικής υγείας και τη διασφάλιση μιας λειτουργικής αναπτυξιακής πορείας.

Βιβλιογραφία

• American Psychiatric Association. (2022). DSM-5-TR: Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed., text rev.). APA Publishing.
• Egger, H. L., & Angold, A. (2006). Common emotional and behavioral disorders in preschool children: Presentation, nosology, and epidemiology. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 47(3–4), 313–337.
• Luby, J. L. (2009). Preschool depression: The importance of identification of depression early in development. Current Directions in Psychological Science, 18(2), 91–95.
• Luby, J. L., Gaffrey, M. S., Tillman, R., April, L. M., & Belden, A. C. (2014). Trajectories of preschool disorders to full DSM depression at school age and early adolescence. American Journal of Psychiatry, 171(7), 768–776.